वसन्त पञ्चमीः ज्ञान, सिर्जना र नवजीवनको प्रतीक

वसन्त पञ्चमी, जसलाई सरस्वती पूजा वा श्री पञ्चमी पनि भनिन्छ, केवल एउटा धार्मिक पर्व मात्र होइन; यो ज्ञान, सिर्जना र नवजीवनको आगमनको संकेत हो। आजको दिनले वसन्त ऋतुको सुरुवातको सूचना दिन्छ, जहाँ कठोर जाडोको अन्त्य हुँदै प्रकृतिमा पुनः हरियाली, न्यानोपन र उल्लास फैलिन थाल्छ। यही परिवर्तनजस्तै मानिसको जीवनमा पनि अज्ञानबाट ज्ञानतर्फ, निराशाबाट आशातर्फ र जडताबाट सिर्जनातर्फको यात्राको प्रतीक बनेको छ वसन्त पञ्चमी।
सरस्वती देवीलाई विद्या, बुद्धि, कला, संगीत र वाणीकी अधिष्ठात्री देवी मानिन्छ। ब्रह्मा वैवर्त पुराणअनुसार भगवान् श्रीकृष्णले आजकै दिन सरस्वतीको पूजा गर्न वरदान दिएको उल्लेख छ। त्यसैले बिहानै स्नान, शुद्धता, कलश स्थापना र देव–देवीको अर्चनापछि सरस्वतीको उपासना गरिन्छ। विद्यालयहरूमा विशेष पूजा, सांस्कृतिक कार्यक्रम र प्रसाद वितरणसँगै चहलपहल देखिन्छ। विद्यार्थीका लागि यो दिन अझ विशेष हुन्छ, किनकि अक्षरारम्भदेखि सिर्जनात्मक गतिविधिसम्म सबै सरस्वतीसँग जोडिन्छन्।
वसन्त पञ्चमीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको सिर्जनाको सम्मान हो। कलम, कागज, मसी, वाद्यवादनका साधन, औजार—सबैको पूजा गरिनु आफैंमा गहिरो सन्देश हो कि सिर्जना नै सभ्यताको आधार हो। लेखक, कवि, गायक, कलाकारदेखि मिस्त्री र मूर्तिकारसम्म सबैको श्रम र सिर्जनालाई सम्मान गर्ने संस्कार यस पर्वले बोकेको छ।
धार्मिक सीमाभन्दा माथि उठेर हेर्दा सरस्वती पूजा विद्या र चेतनाप्रतिको आस्था हो। जुनसुकै धर्म, भाषा वा समुदायका मानिस भए पनि ज्ञानप्रतिको नाता सबैको साझा हुन्छ। यही कारण नेपालभरिका विद्यालय, मन्दिर र सांस्कृतिक केन्द्रहरूमा सरस्वती पूजाले व्यापक रूप लिएको छ।
आजको दिनले हामीलाई स्मरण गराउँछ—ज्ञान निरन्तर प्रवाह होस्, सिर्जनाको उज्यालो कहिल्यै निभ्न नदिऔँ, र समाजका अँध्यारो पक्षलाई विद्या र विवेकले चिर्दै अगाडि बढौँ। वसन्त पञ्चमी वास्तवमै नवचेतना र नवआशाको पर्व हो।