विश्व पुस्तक तथा प्रतिलिपि अधिकार दिवस: ज्ञान, सिर्जना र अधिकारको उत्सव

हरेक वर्ष अप्रिल २३ मा मनाइने विश्व पुस्तक तथा प्रतिलिपि अधिकार दिवस केवल औपचारिक दिवस होइन, यो मानव सभ्यताको बौद्धिक यात्राको उत्सव हो। युनेस्को ले सन् १९९५ मा यो दिवस घोषणा गर्दा यसको मूल उद्देश्य स्पष्ट थियो—लेखनलाई प्रोत्साहन, पुस्तक संस्कृतिको विकास र सर्जकहरूको सम्मान।
यस दिनको ऐतिहासिक महत्त्व पनि गहिरो छ। सन् १६१६ मा यही दिन विलियम शेक्सपियर र गार्सिलासो दे ला भेगा जस्ता महान साहित्यकारको निधन भएको थियो। त्यसैले यो दिन साहित्यिक योगदानको स्मरण मात्र होइन, भविष्यका सर्जकलाई प्रेरणा दिने अवसर पनि हो।
पुस्तकले ज्ञानको ढोका खोल्छ भने प्रतिलिपि अधिकारले सर्जनशीलताको सुरक्षा गर्छ। प्रतिलिपि अधिकार भन्नाले सर्जकको बौद्धिक सम्पत्तिमाथि कानुनी संरक्षण हो, जसले अनधिकृत प्रयोग रोक्छ र सिर्जनशील व्यक्तिलाई उचित मान्यता दिन्छ। नेपालमा पनि प्रतिलिपि अधिकार ऐन २०५९ र नियमावली २०६१ ले रचनाकारहरूको हक संरक्षण गर्दै आएको छ।
आज डिजिटल युगमा सामग्री सजिलै सर्ने भएकाले प्रतिलिपि अधिकारको महत्त्व अझ बढेको छ। अनलाइन प्लेटफर्महरूमा सामग्री प्रयोग गर्दा स्रोत उल्लेख गर्ने संस्कार विकास गर्नु अनिवार्य बन्दै गएको छ। यसले न केवल सर्जकलाई सम्मान दिन्छ, बल्कि ज्ञानको स्वस्थ आदानप्रदानलाई पनि प्रोत्साहन गर्छ।
विश्वभर यो दिवस पुस्तक प्रदर्शनी, वाचन कार्यक्रम, साहित्यिक गोष्ठी र पुरस्कार वितरणमार्फत मनाइन्छ। नेपालमा पनि विद्यालय, कलेज र साहित्यिक संस्थाहरूले यसलाई रचनात्मक रूपमा मनाउन थालेका छन्।
अन्ततः, पुस्तक केवल कागजका पाना होइनन्—ती विचार, अनुभव र सम्भावनाका भण्डार हुन्। र ती सिर्जनाको सम्मान गर्नु हाम्रो सामूहिक जिम्मेवारी हो।