प्रजातन्त्र दिवस: उपलब्धि, चुनौती र हाम्रो दायित्व

२००७ फागुन ७ नेपाली राजनीतिक इतिहासको महत्त्वपूर्ण मोड हो। १०४ वर्ष लामो जहानियाँ राणा शासन अन्त्य भई जनताले शासनमा आफ्नो अधिकार स्थापित गरेको दिनका रूपमा राष्ट्रिय प्रजातन्त्र दिवस मनाइन्छ। त्यो परिवर्तन सहज थिएन। नेपाली कांग्रेस को नेतृत्वमा भएको सशस्त्र आन्दोलन र राजा त्रिभुवन को साथले प्रजातन्त्रको ढोका खोल्यो। त्यस दिन बालिएको ‘प्रजातन्त्रको दियो’ नेपाली जनताको त्याग, बलिदान र आकांक्षाको प्रतीक हो।
तर इतिहास केवल उत्सव मनाउने विषय मात्र होइन, आत्ममूल्यांकन गर्ने अवसर पनि हो। २०१७ सालको राजाको कदम, ३० वर्षे पञ्चायती व्यवस्था, २०४६ को जनआन्दोलन, २०६२÷६३ को लोकतान्त्रिक आन्दोलन हुँदै आजको संघीय गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा नेपालले थुप्रै राजनीतिक अभ्यास गरिसकेको छ। शब्द फेरिए—प्रजातन्त्रबाट लोकतन्त्र—तर जनताले खोजेको सुशासन, पारदर्शिता र समृद्धि अझै पूर्ण रूपमा स्थापित हुन सकेको छैन।
आज पनि नागरिकले भोगिरहेका बेरोजगारी, भ्रष्टाचार, असमानता र सेवा प्रवाहको कमजोरीले प्रजातन्त्रको गुणस्तरमाथि प्रश्न उठाइरहेको छ। शासनको शैलीमा अझै केन्द्रीकरणको सोच, शक्तिको दुरुपयोग र दण्डहीनताको प्रवृत्ति देखिन्छ। यसले प्रजातन्त्रलाई केवल संरचनागत उपलब्धिमा सीमित गर्ने खतरा उत्पन्न गर्छ।
प्रजातन्त्रको सार चुनाव मात्र होइन; नागरिकको सम्मान, अवसरको समानता, कानुनी शासन र उत्तरदायित्वपूर्ण सरकार हो। त्यसैले प्रजातन्त्र दिवस केवल विगतको गौरव सम्झने दिन होइन, वर्तमानलाई सच्याउने र भविष्यलाई दिशा दिने दिन पनि हो।
यदि प्रजातन्त्रले जनताको जीवनस्तर सुधार गर्न सकेन भने त्यो अधूरो हुन्छ। त्यसैले आजको आवश्यकता राजनीतिक दल, राज्यसंस्था र नागरिक सबैले आत्मअनुशासन, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वलाई व्यवहारमा उतार्नु हो। प्रजातन्त्रको सही प्रयोग गर्ने संस्कार विकास गर्न सक्यौं भने मात्र यो व्यवस्था नेपालीको पीडा घटाउने र समृद्धिको आधार बन्नेछ।