विवाह पञ्चमी : राम–सीताका आदर्श प्रेम, मर्यादा र भक्ति–परम्पराको अनुपम उत्सव

विवाह पञ्चमी मिथिला संस्कृतिको हृदयस्पर्शी त्यो पर्व हो, जसले भगवान् राम र सीता बीचको दिव्य मिलनलाई स्मरण गराउँछ। सीतारामको गुणगान, धर्म, धैर्यता र आदर्श जीवनपथको स्मरण गर्दै मनाइने यो पर्व त्रेतायुगदेखि नै मिथिलावासीको हृदयमा अटल छ। “मिथिलाके सियाराम जगतजननी एछ”—यो उक्ति आज पनि प्रत्येक घरमा गुञ्जिन्छ, किनकि जनकपुरमा बस्नेहरूको जीवन–संस्कारभित्र रामायण साँच्चिकै ज्यूँदो छ।
जनकपुरलाई सीताको जन्मस्थल मानिन्छ। मिथिला नरेश जनककी जेठी छोरी सीता आदर्श पत्नी, माता, भाउजू र नारीत्वको उत्कृष्ट प्रतीक मानिन्छिन्। उता अयोध्याका ज्येष्ठ राजकुमार राम मर्यादा–पुरुषोत्तमको प्रतिरूप। राजा जनकले उठाउनै नसक्ने शिवधनु रामले भाँचिदिएपछि उनीहरूको विवाह वैदिक परम्परा अनुसार जनकपुरमै सम्पन्न भएको तिथि नै आजको मङ्सिर शुक्ल पञ्चमी—विवाह पञ्चमी।
यस दिन जनकपुरधाम अलौकिक सुन्दरताले झिलिमिली हुन्छ। राम–जानकी मन्दिर धूमधामले सजिन्छ, सागर किनारामा आरती गरिन्छ, भजन–कीर्तन, झाँकी, बाजागाजा र शोभायात्राले समग्र मिथिला रँगिन बन्छ। भारतबाट विशेष जन्ती आउने परम्परा आज पनि अविकल छ, साधु–सन्तहरूले राम–सीताको प्रतीकात्मक विवाह गरिन्छ र भक्तजनको भीड शहरभरि उम्लिन्छ। सप्ताहव्यापी महोत्सव अन्तर्गत धनुषयज्ञ, तिलकोत्सव, मटकोर र वैदिक विवाहका सम्पूर्ण विधिहरू आज पनि श्रद्धापूर्वक सम्पन्न गरिन्छन्।
पौराणिक मान्यताअनुसार, आजको दिन विवाहमा कुनै साइत हेरिरहनु पर्दैन—किनकि यसै दिन आदर्श दाम्पत्य जीवनको प्रारम्भ भएको थियो। राम–सीताको प्रेम, धैर्यता, निष्ठा, कर्तव्य र मर्यादाले विवाह पञ्चमीलाई आदर्श प्रेमकथाको प्रतीक बनाएको छ।
वाल्मीकि ऋषिद्वारा रचित २४००० श्लोक, ५०० अध्याय र सात काण्डको रामायण राम–सीताका जीवनीका आरोह–अवरोहहरूको अमूल्य धरोहर हो, जसले दक्षिण–एशियाका अनेकौं संस्कृतिलाई जोडेर राखेको छ।
सीताको अग्निपरीक्षादेखि रामको आदर्श राज्य “रामराज्य” सम्मका प्रसङ्गहरूले आज पनि समाजमा धर्म, न्याय, समानता र कर्तव्यबोधको शिक्षा दिन्छन्।
आजको विवाह पञ्चमी, केवल उत्सव होइन—सीता र रामको अटुट प्रेम, आदर्श जीवनशैली र सनातन भक्ति–परम्पराको जीवन्त दर्शन हो।
सबैलाई हार्दिक शुभकामना।