बाला चतुर्दशी व्रत 

बाला चतुर्दशी, जसलाई शतबीज छर्ने पर्व पनि भनिन्छ, हिन्दूधर्ममा दिवंगत पुर्खाहरूको मोक्ष र शान्तिका लागि मनाइने एक अत्यन्तै महत्वपूर्ण धार्मिक पर्व हो। यस दिन विशेष रूपमा पितृहरूको नाममा दीपदान, जाग्राम, भजन–कीर्तन तथा सात प्रकारका बीज छर्ने परम्परा रहेको हुन्छ।
धार्मिक मान्यता अनुसार, मङ्सिर कृष्ण त्रयोदशीका राति जाग्राम बसेर पितृको सम्झनामा दीप प्रज्वलन गर्नाले पितृदोषबाट मुक्ति प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। भोलिपल्ट बिहान शिवालय वरपरका वन–जङ्गलमा स्नान–ध्यान गरी पवित्र मनले सात–अन्न मिसाइएको “शतबीज” छर्ने गरिन्छ। शतबीजमा सामान्यतः धान, गहुँ, मास, मुँगी, कागुन, सामा र तिलको प्रयोग गरिन्छ। कतिपय स्थानमा चना, मकै, कागती, सुन्तला, स्याउ, अम्बा, उखु आदिलाई पनि समावेश गरिन्छ।
यस दिन पशुपतिनाथ क्षेत्र, किराँतेश्वर, गौरीघाट, गुह्येश्वरी, आर्यघाट, श्लेष्मान्तक वन, देवघाट, सेती वेणी आदि प्रमुख स्थलहरूमा भक्तजनहरूको ठूलो भीड देखिन्छ।
शतबीज छर्ने किंवदन्ती
यस परम्पराको मूलमा एक पुरानो कथा छ। ‘बाला’ नामक एक असुर आर्यघाट क्षेत्रमा मृतदेह खाने, मानिसलाई तर्साउने र दुःख दिने काम गर्थे। जनताको गुनासो सुनेपछि राजाले ब्रिसलाई बालालाई नष्ट गर्न आदेश दिन्छन्। तर ब्रिस र बाला अत्यन्त घनिष्ट साथी थिए, जसले ब्रिसलाई कठिन द्वन्द्वमा पार्छ।
दोहोरो संकटमा परेका ब्रिस श्लेष्मान्तक वनमा गएर भगवान् शिवको कठोर तपस्या गर्छन्। तपस्याबाट प्रसन्न भएका शिवले बालाको असुर प्रवृत्ति हटाइदिन्छन् र बालालाई पापमुक्त गराउन ब्रिसलाई शतबीज छर्न आदेश दिन्छन्। यही दिनदेखि शतबीज छर्ने धार्मिक चलन सुरु भएको मानिन्छ। यसै कारण केहीले यो दिनलाई मित्रताको प्रतीक दिवस को रूपमा पनि व्याख्या गर्छन्—किनकि ब्रिसले आफ्नो साथीलाई नमारिकन सही मार्गमा ल्याए।
पर्वको सार
समग्रमा, बाला चतुर्दशी व्रत आत्मशुद्धि, पितृप्रति श्रद्धा, मृतात्माका लागि शान्तिको कामना, दान–पुण्य र जीवन–मृत्युलाई सम्मानपूर्वक स्वीकार्ने सांस्कृतिक अभिव्यक्ति हो।
यदि तपाईं चाहनुहुन्छ भने म झन् छोटो संस्करण, बहुत सरल भाषामा व्याख्या, वा पोस्ट–तयार शैलीमा पनि बनाइदिन्छु।