गाउँको जीवन र शहरको जीवन

लिलाकान्त यादव,
गाउँ र शहर मानव सभ्यताको दुई मुख्य आधारस्तम्भ हुन्। यिनले पृथक जीवनशैली, सोच, र परिवेश बोकेका छन्। एकतर्फ गाउँ प्राकृतिक सौन्दर्य, शान्त वातावरण र सरल जीवनशैलीको प्रतीक हो भने अर्कोतर्फ शहर आधुनिकता, सुविधा र व्यावसायिक अवसरको केन्द्रबिन्दु हो। गाउँ र शहर दुवैको जीवन अलग–अलग भए तापनि एकअर्काको परिपूरक रूपमा काम गर्छन्।
गाउँको जीवन सरल, सादा र आत्मीय हुन्छ। यहाँको मुख्य विशेषता नै प्राकृतिक सौन्दर्य, हरियाली, खुला वातावरण र सामाजिक एकता हो। यहाँका मानिसहरू मुख्यतः कृषि, पशुपालन, कुटीर उद्योग र घरेलु काममा संलग्न हुन्छन्। गाउँमा विहानको उज्यालो खेतबारीमा पसिना बगाउँदै बित्छ भने साँझको शीतलता घरपरिवारको साथमा रमाइलो गर्दै बित्ने गर्छ।
गाउँमा छिमेकीहरूबीचको आत्मीयता, एक–अर्काको सुख–दुखमा साथ दिने संस्कार, धार्मिक–सांस्कृतिक एकता अझै जीवित छन्। सामूहिक श्रम, मेलापात, चाडपर्वमा सामूहिक सहभागिता गाउँको जीवनलाई अझ आत्मीय बनाउँछ। त्यस्तै, गाउँको खाना, पानी, हावा आदि प्राकृतिक र प्रदूषणरहित हुने हुँदा यहाँको जीवन अपेक्षाकृत स्वस्थ हुन्छ।
यद्यपि, गाउँमा शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चारजस्ता आधारभूत सेवाको पहुँच कम हुने समस्या अझै व्याप्त छ। आधुनिक प्रविधिको अभाव, बेरोजगारी, आय आर्जनका सीमित स्रोतले गाउँका युवालाई शहरतिर पलायन हुन बाध्य बनाएको छ। जसले गर्दा गाउँमा वृद्ध, महिला र बालबालिका मात्र बाँकी रहने प्रवृत्ति बढ्दो छ।
शहरको जीवन आधुनिक जीवनशैली, प्रविधिको सहज पहुँच र व्यावसायिक अवसरको केन्द्र हो। यहाँ शिक्षण संस्था, अस्पताल, कार्यालय, कलकारखाना, बजार, यातायात, सञ्चारजस्ता सबै सुविधा उपलब्ध हुन्छन्। रोजगारी, अध्ययन, व्यवसाय र उज्ज्वल भविष्यको खोजीमा लाखौँ मानिसहरू गाउँबाट शहर पस्ने गर्छन्।
शहरको जीवन द्रुतगतिको हुन्छ। हरेक मानिस समयको पछि दौडिरहेको देखिन्छ। प्रतियोगिता, लक्ष्य, उपलब्धि र व्यक्तिगत स्वतन्त्रता शहरको मुख्य विशेषता हो। यहाँको जीवन प्रविधिसँग कदम मिलाउँदै अघि बढ्ने प्रवृत्तिमा आधारित हुन्छ। सूचनाप्रविधि, स्टार्टअप, व्यवसाय, उच्च शिक्षा र चिकित्सा सेवामा शहरकै भूमिका अग्रगामी हुन्छ।
तर, यतिधेरै सुविधाबीच पनि शहरको जीवन समस्यारहित छैन। यहाँको भीड, प्रदूषण, ट्राफिक जाम, आपराधिक गतिविधि, महँगी, मानसिक तनाव, सामाजिक दूरी र एक्लोपन झनै गम्भीर बन्दै गएका छन्। शहरको व्यस्तता र यान्त्रिक जीवनशैलीले मानिसलाई सम्बन्धविहीन, आत्मकेन्द्रित र कहिलेकाहीं अमानवीय बनाइदिन्छ।
गाउँ र शहरको तुलनामा गाउँ शान्त र प्राकृतिक हुन्छ भने शहर तीव्र र प्रविधिमैत्री। गाउँको जीवनसाथीहरू सामूहिकतामा रमाउँछन् भने शहरमा स्वतन्त्रता र निजीकताको महत्त्व बढी हुन्छ। गाउँमा सानोतिनो कुरा पनि आनन्द र सन्तुष्टिको विषय हुन्छ भने शहरमा ठूलो उपलब्धि पनि कहिलेकाहीँ अपूरो महसुस गराउँछ।
शहरले धेरै अवसर दिन्छ, तर त्यसको साटो मानिस तनाव, प्रतिस्पर्धा र सम्बन्धहीनताको चक्रमा पर्छ। गाउँले आत्मिक सन्तोष दिन्छ, तर आधारभूत सेवा र सुविधा नपुग्ने कारणले व्यावहारिक कठिनाइहरू झेल्नुपर्छ।
गाउँ र शहर दुवै जीवनशैलीको आफ्नै महत्त्व र स्थान छन्। गाउँ उत्पादनको स्रोत हो भने शहर उपभोग, व्यवस्थापन र प्रविधिको केन्द्र हो। दुवैबीचको सम्बन्ध परस्पर निर्भरशीलतामा आधारित छ। त्यसैले ग्रामीण क्षेत्रको समुचित विकास बिना देशको समुन्नति सम्भव छैन।
सरकारले सन्तुलित विकासको नीतिमा ध्यान दिएर गाउँमा शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार र रोजगारीका अवसरहरू सुनिश्चित गर्नुपर्छ। त्यस्तै, शहरको अत्यधिक केन्द्रीकरण रोक्न व्यवस्थित योजना आवश्यक छ। गाउँमा सुविधा पुगेपछि जनसंख्या सन्तुलन हुने, शहरको चाप घट्ने र दुबै जीवनशैली समृद्ध बन्नेछन्।
यसरी, गाउँ र शहरको समन्वित विकासले मात्र देशलाई दिगो समृद्धिको मार्गमा लैजान सक्छ।