विश्व बौद्धिक सम्पत्ति दिवस ः सिर्जना, संरक्षण र नवप्रवर्तनको आधार

हरेक वर्ष अप्रिल २६ मा मनाइने विश्व बौद्धिक सम्पत्ति दिवस मानव सृजनशीलता, नवप्रवर्तन र बौद्धिक क्षमताको सम्मान गर्ने विशेष दिन हो। यस दिवसले आविष्कारक, लेखक, कलाकार तथा उद्यमीहरूको सिर्जनालाई संरक्षण गर्दै उनीहरूलाई प्रोत्साहित गर्ने उद्देश्य राख्दछ।
बौद्धिक सम्पत्ति (क्ष्लतभििभअतगब िएचयउभचतथ–क्ष्ए) भन्नाले मानिसको दिमागबाट सिर्जना भएका आविष्कार, साहित्यिक तथा कलात्मक कृति, डिजाइन, प्रतीक, नाम तथा व्यावसायिक प्रयोगमा आउने चिन्हहरूलाई जनाउँछ। यस्ता सिर्जनाहरूलाई कानुनी रूपमा सुरक्षित गर्न पेटेन्ट, प्रतिलिपि अधिकार (ऋयउथचष्नजत) र ट्रेडमार्कजस्ता अधिकारहरूको व्यवस्था गरिएको हुन्छ। यी अधिकारहरूले सर्जकलाई आफ्नो सिर्जनाबाट मान्यता र आर्थिक लाभ लिन सक्षम बनाउँछन्।
इतिहासलाई हेर्दा १९औँ शताब्दीको अन्त्यसम्म बौद्धिक सम्पत्ति अधिकारको स्पष्ट अवधारणा विश्वमा विकसित भएको थिएन। तर २०औँ शताब्दीमा आएर यसले व्यापक रूप लियो र नवप्रवर्तन तथा सिर्जनात्मक कार्यलाई प्रोत्साहन गर्ने आधारका रूपमा स्थापित भयो। आजको युगमा ‘सम्पत्ति’ केवल भौतिक साधन मात्र नभई ज्ञान, सीप र सिर्जनात्मक सोच पनि भएको बुझाइ स्थापित भइसकेको छ।
विश्व बौद्धिक सम्पदा संगठन (ध्क्ष्एइ) ले सन् २००० मा विश्व आईपी दिवस मनाउने अवधारणा अघि सारेको थियो। त्यसपछि सन् २००१ देखि यो दिवस विश्वभर मनाइँदै आएको छ। यस दिवसले विशेषगरी युवाहरूलाई नवप्रवर्तन, अनुसन्धान र सिर्जनात्मक क्षेत्रमा प्रेरित गर्ने लक्ष्य राख्दछ।
नेपालको सन्दर्भमा बौद्धिक सम्पत्ति अधिकारको संरक्षण विभिन्न निकायमार्फत हुँदै आएको छ। प्रतिलिपि अधिकार रजिस्ट्रारको कार्यालय, उद्योग विभाग तथा जिल्ला प्रशासन कार्यालयहरूले कानुनी प्रावधानअनुसार बौद्धिक सम्पत्तिको संरक्षण र कार्यान्वयनमा भूमिका खेलिरहेका छन्। यद्यपि, जनचेतनाको कमी, प्रविधिको दुरुपयोग र कार्यान्वयन कमजोरीका कारण अझै चुनौतीहरू विद्यमान छन्।
बौद्धिक सम्पत्ति अधिकारको संरक्षण केवल सर्जकको हक सुनिश्चित गर्ने मात्र होइन, यसले समग्र राष्ट्रको आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा समेत महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउँछ। नवप्रवर्तन र सिर्जनशीलतालाई प्रोत्साहन गर्दै देशलाई ज्ञान–आधारित अर्थतन्त्रतर्फ अग्रसर गराउने आधार पनि यही हो।
यस दिवसले हामी सबैलाई सिर्जनाको सम्मान गर्न, अरूको कृति प्रयोग गर्दा कानुनी र नैतिक पक्षमा सचेत हुन तथा आफ्ना मौलिक कार्यहरूको संरक्षण गर्न प्रेरित गर्दछ। सिर्जनशील समाज निर्माणका लागि बौद्धिक सम्पत्ति अधिकारको सम्मान अपरिहार्य छ।