विश्व स्वतन्त्रता दिवसः स्वतन्त्रताको मूल्य र मानवीय अधिकारप्रति समर्पणको प्रतीक

हरेक वर्ष नोभेम्बर ९ तारिखका दिन विश्वभर स्वतन्त्रता, लोकतन्त्र र मानवअधिकारको सम्मानका रूपमा विश्व स्वतन्त्रता दिवस मनाइन्छ। यस दिवसको शुरुवात अमेरिकाका पूर्व राष्ट्रपति जर्ज डब्ल्यू. बुसले सन् २००१ मा गरेका हुन्। उनले यो दिनलाई जर्मनीको बर्लिन पर्खाल पतन, अर्थात् पूर्वी र पश्चिमी बर्लिनबीचको विभाजन अन्त्य भएर एकताको स्थापना भएको ऐतिहासिक घटनासँग जोडेर घोषणा गरेका थिए।
सन् १९८९ मा बर्लिन पर्खाल भत्किँदा विश्वभर स्वतन्त्रताको लहर फैलियो। सोभियत संघको पतनसँगै पूर्वी र मध्य युरोपका कम्युनिस्ट शासनहरू अन्त्य हुँदै लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीको सुरुवात भयो। यही घटनालाई स्मरण गर्दै अमेरिकामा नोभेम्बर ९ लाई स्वतन्त्रताको दिवसका रूपमा मनाइन्छ। यस दिन विशेष गरी विद्यार्थीहरू, सामाजिक अभियन्ता र रिपब्लिकन युवाहरूले स्वतन्त्रता, मानवअधिकार र अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता विषयमा विभिन्न कार्यक्रमहरू आयोजना गर्छन्।
शीतयुद्धको अन्त्यपछि विश्व राजनीतिक सन्तुलनमा ठूलो परिवर्तन आयो। अमेरिकी पूर्व राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनको नेतृत्वमा सोभियत संघमाथि दबाब सिर्जना गरेर पूँजीवादी प्रणालीलाई बलियो बनाइएको थियो। त्यसै कारण आजको दिन रेगनको योगदानको पनि विशेष रूपमा स्मरण गरिन्छ।
तर, जहाँ अमेरिका र अन्य पश्चिमी मुलुकहरू यस दिवसलाई लोकतन्त्र र स्वतन्त्रताको उत्सवका रूपमा मनाउँछन्, त्यहाँ युरोपका केही देशहरू यस दिनप्रति खास उत्साही देखिँदैनन्। शीतयुद्धकालदेखि नै विश्वमा पूँजीवाद, साम्यवाद र समाजवादबीचको वैचारिक द्वन्द्वले स्वतन्त्रताको अर्थ फरक–फरक व्याख्या गरेको छ।
आजको विश्व न्यू ग्लोबलाइजेसन र न्यू नेशनलिजमको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ, जहाँ स्वतन्त्रता केवल राजनीतिक हैन, आर्थिक र सामाजिक स्वाधीनताको प्रतीक पनि बनिसकेको छ।
नेपालका सन्दर्भमा पनि स्वतन्त्रताको यात्रा लामो र संघर्षपूर्ण रह्यो। २००७ सालको प्रजातन्त्र, २०४६ सालको जनआन्दोलन र २०६३ सालको गणतान्त्रिक आन्दोलनले नेपाली जनतालाई स्वतन्त्रताको नयाँ आयाम प्रदान गरे। तर अझै पनि भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, मूल्यवृद्धि र कानुनी असमानता जस्ता समस्याले वास्तविक स्वतन्त्रताको अनुभूति कमजोर बनाइरहेका छन्।
स्वतन्त्रताको अर्थ केवल शासन परिवर्तन होइन, नागरिकले भय, अन्याय र भेदभावविहीन जीवनयापन गर्न पाउने अधिकार हो। विश्व स्वतन्त्रता दिवसले हामी सबैलाई समानता, सहिष्णुता र स्वतन्त्रताको मूल्यलाई जीवनमा उतार्ने प्रेरणा दिन्छ।
स्वतन्त्रताको जय होस्, मानवताको विजय होस्।