गणतन्त्र दिवस — उपलब्धिको उत्सव कि आत्मसमीक्षाको अवसर?

गणतन्त्र दिवस, जेठ १५, नेपालको राजनीतिक इतिहासको एउटा निर्णायक मोडको स्मरण हो। २०६५ सालमा संविधानसभामार्फत राजतन्त्रको औपचारिक अन्त्य र गणतन्त्रको घोषणा गरिँदा जनतामा ठूलो आशा थियो—अब शासन जनताको हातमा हुनेछ, नागरिक स्वतन्त्रता, समानता र सहभागिता सुनिश्चित हुनेछ।
तर आज, गणतन्त्रको १७ औँ वर्षमा ठोस आत्मसमीक्षाको खाँचो छ। राजनीतिक परिवर्तन त भयो, तर सामाजिक न्याय, समावेशिता र सुशासनको सपना अझै अधूरै छ। सत्तामा पहुँच भएका वर्गले लाभ लिइरहँदा, हिजोका वञ्चित वर्ग अझै न्यायको पर्खाइमा छन्। राज्य संयन्त्रमा समान सहभागिता, गरिबी घटाउने योजनाको प्रभावकारिता, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारीमा पहुँच—यी सवालहरू अझै ज्यूँका त्यूँ छन्।
गणतन्त्रको मूल मर्म भनेको शक्ति केन्द्रित राजा होइन, जनताको प्रतिनिधिबाट परिचालित शासन हो। तर दुर्भाग्य, राज्य आज पनि शासकीय अहंकार, भ्रष्टाचार, र पक्षपाती निर्णयले ग्रस्त छ।
गणतन्त्र दिवस केवल झण्डा फहराउने, भाषण गर्ने वा औपचारिक कार्यक्रम मनाउने दिन होइन—यो दिन हामीले आफैँलाई सोध्नुपर्ने होः के हामी साँच्चै गणतान्त्रिक मूल्यमा अघि बढिरहेका छौँ?
यदि छैनौं भने, गणतन्त्रलाई अक्षुण्ण राख्न फेरि पनि जनस्तरबाट चेतना, खबरदारी र दबाब अपरिहार्य हुन्छ। गणतन्त्र जनताको शासन हो—यसको मूल्य र मर्म बचाउन जनता स्वयं जागरूक हुनुपर्छ। यही हो गणतन्त्र दिवसको साँचो अर्थ।