विश्व जल दिवसः पानी संरक्षण र सुरक्षित उपयोगमा विश्वको ध्यान

हरेक वर्ष मार्च २२ का दिन मनाइने विश्व जल दिवस आज विभिन्न जनचेतनामूलक कार्यक्रमका साथ विश्वभर मनाइँदैछ। “पानी छैन त जिन्दगानी छैन” भन्ने सन्देशका साथ मानव जीवन र पानीबीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गर्दै सन् १९९३ देखि यो दिवस मनाउन थालिएको हो।
यस दिवसको सुरुआत सन् १९९२ मा रियो द जेनेरियो पृथ्वी सम्मेलन मा भएको संयुक्त राष्ट्र सङ्घ को निर्णयबाट भएको हो। त्यसपछि एजेन्डा २१ अन्तर्गत विश्वभर स्वच्छ र सुरक्षित पिउने पानीको पहुँच विस्तार गर्ने उद्देश्यसहित प्रत्येक वर्ष जल दिवस मनाउने परम्परा बसालिएको हो।
विश्वव्यापी रूपमा सुरक्षित पिउने पानीको समान पहुँच अझै चुनौतीपूर्ण विषय बनेको छ। २१औँ शताब्दीमा प्रवेश गरिसक्दा पनि करोडौँ मानिसहरू शुद्ध पानीबाट वञ्चित छन्। पानी र ऊर्जाबीचको अन्तरसम्बन्ध पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ—जलविद्युत उत्पादनदेखि घरघरमा पानी पु¥याउन प्रयोग हुने ऊर्जा सबै पानीसँग जोडिएका छन्।
जलस्रोतमा धनी देश मानिएको नेपाल मा समेत सुरक्षित पिउने पानीको सहज उपलब्धता अझै चुनौतीकै रूपमा रहेको छ। मेलम्ची खानेपानी आयोजना जस्ता ठूला परियोजनाले पानी आपूर्तिमा सुधार ल्याउने अपेक्षा गरिए पनि दीर्घकालीन व्यवस्थापन र पूर्वाधार विकासमा अझै काम गर्नुपर्ने अवस्था छ।
फोहोर पानीका कारण जन्डिस, टाइफाइड, झाडापखाला जस्ता रोगहरू फैलिने समस्या अझै विद्यमान छ। विश्व स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि सुरक्षित पिउने पानीको अभाव एक प्रमुख चुनौतीका रूपमा देखिन्छ। यसले देखाउँछ कि पानी केवल प्राकृतिक स्रोत मात्र होइन, जनस्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको जीवनरेखा हो।
बढ्दो सहरीकरण, प्रदूषण र अव्यवस्थित विकासले परम्परागत पानीका स्रोतहरू—कुवा, पँधेरो, पोखरी—हराउँदै गएका छन्। यसले जलस्रोतको संरक्षण र दिगो उपयोगको आवश्यकता झन् बढाएको छ।
जल दिवसले पानीको संरक्षण, मितव्ययी प्रयोग र समान पहुँच सुनिश्चित गर्न विश्वव्यापी प्रतिबद्धता जनाउने अवसर प्रदान गर्दछ। विज्ञहरूले वातावरण संरक्षण, कृषि, स्वास्थ्य र शिक्षासँग जोडेर जल व्यवस्थापन गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्।
पानी जीवनको आधार हो। त्यसैले यसको संरक्षण, स्वच्छता र न्यायोचित वितरण सुनिश्चित गर्नु हरेक नागरिकको अधिकार मात्र होइन, कर्तव्य पनि हो।