डिजिटल युगमा प्रेस स्वतन्त्रता ः चुनौती, जोखिम र जिम्मेवारी

विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवस केवल एउटा औपचारिक उत्सव मात्र होइन, लोकतन्त्रको आधारस्तम्भ मानिने स्वतन्त्र पत्रकारिताको अवस्थाबारे गम्भीर आत्ममूल्याङ्कन गर्ने अवसर पनि हो। सन् २०२६ मा मे ३ का दिन मनाइने यो दिवसले ३४ वर्षको यात्रा पूरा गर्दै गर्दा विश्वभर प्रेस स्वतन्त्रताको अवस्था कति सुरक्षित छ भन्ने प्रश्न अझै पनि जटिल रूपमा उभिएको छ।
ग्ल्भ्क्ऋइ ले ग्लष्तभम ल्बतष्यलक ज्भबमत्रगबचतभचक मा आयोजना गर्ने कार्यक्रमले विश्व समुदायलाई फेरि एकपटक अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको महत्त्व सम्झाउने प्रयास गर्नेछ। तर विडम्बना के छ भने, प्रविधिको तीव्र विकाससँगै पत्रकारिता झन् जोखिमपूर्ण बन्दै गएको छ। “डिजिटल घेराबन्दीमा पत्रकारिता” भन्ने यस वर्षको नाराले नै देखाउँछ कि अहिलेको चुनौती केवल शारीरिक आक्रमण मात्र नभई डिजिटल निगरानी, डेटा दुरुपयोग र साइबर नियन्त्रणसम्म फैलिएको छ।
इतिहास हेर्दा ध्ष्लमजयभप म्भअबिचबतष्यल ले स्वतन्त्र, बहुलवादी र स्वतन्त्र सञ्चारमाध्यमको आवश्यकता औंल्याएको थियो। त्यसकै जगमा सन् १९९३ मा ग्लष्तभम ल्बतष्यलक न्भलभचब िब्ककझदथि ले यो दिवस घोषणा गरेको थियो। तर आजको यथार्थ हेर्दा, धेरै देशमा प्रेसमाथि राजनीतिक दबाब, कानुनी प्रतिबन्ध र आर्थिक नियन्त्रण अझै कायम छन्।
पत्रकारहरू केवल सूचना दिने माध्यम होइनन्, उनीहरू लोकतन्त्रका निगरानीकर्ता हुन्। तर विगतका वर्षहरूमा धेरै पत्रकारले सत्य उजागर गर्ने क्रममा ज्यान गुमाएका छन्। यसले प्रेस स्वतन्त्रता अझै जोखिममा रहेको स्पष्ट देखाउँछ।
यस सन्दर्भमा, विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवसले केवल समस्या उजागर गर्ने मात्र होइन, समाधान खोज्ने जिम्मेवारी पनि बोकेको छ। सरकार, सञ्चारमाध्यम, नागरिक समाज र प्रविधि क्षेत्रबीच सहकार्य गर्दै अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, गोपनीयता र सूचना पहुँचलाई सन्तुलित बनाउने नीति आवश्यक छ।
अन्ततः, प्रेस स्वतन्त्रता सुरक्षित नभएसम्म लोकतन्त्र पूर्ण हुँदैन। त्यसैले यो दिवस केवल मनाउने होइन, प्रेस स्वतन्त्रताको रक्षा गर्न ठोस कदम चाल्ने प्रतिबद्धता जनाउने दिन बन्नुपर्छ।